Een missionaris in Afrika met een neusje voor cultuurverschillen zag hoe in zijn havenstad regelmatig zeelui uit de kroeg werden geslagen. Na grondig
veldonderzoek bleek dat zeelui met verschillende nationaliteiten graag een
kaartje legden, ieder met hun eigen spelregels. Als een nieuwe vreemdeling
aanschoof en protesteerde als de schoppen aas - geheel tegen zijn ervaring in - een andere waarde had, vloog het meubilair al vlug door de tent.
Geïnspireerd door de oorzaak van het dagelijkse slagveld
ontwikkelde de missionaris het kaartspel Barnga. Het wordt gelijktijdig aan meerdere tafels gespeeld, waarbij de deelnemers rouleren. Waarna vrijwel zonder uitzondering de pleuris uitbreekt aangezien de spelregels aan iedere tafel verschillen. Directeur Baudouin Knaapen van het Bilthovense adviesbureau Synact Knaapen Kok consult speelt het spel graag met zijn klanten. Als je als zakenman naar Afrika gaat, ben je voorbereid op een andere cultuur. Binnen de landsgrenzen, of die van je eigen organisatie, ga je er gemakshalve van uit dat veel spelregels universeel zijn. Natuurlijk geheel ten onrechte. Spelletjes geven mij en de mensen aan tafel helder inzicht in de geschreven en ongeschreven regels in hun organisatie.
Schoolplein
Steeds meer organisatieadviseurs maken gebruik van spelletjes. In directiekamers en op de hei spelen Nederlandse managers tijdens
kantooruren vol overgave pim-pam-pet tegen adviestarief. Alles ter eer en meerdere glorie van het bedrijf. Synact is een adviesbureau dat zich heeft
gespecialiseerd in teambuilding. De adviseurs gebruiken tijdens
adviestrajecten regelmatig spelletjes: "Ze bieden nu eenmaal ontzettend
veel aanknopingspunten om problemen inzichtelijk te maken. De ware aard van
medewerkers en hun onderlinge relaties komen vlug naar boven drijven tijdens
een spel. " De adviseurs van Synact gaan ervan uit dat het versterken van de teamgeest in een organisatie alleen mogelijk is als alle medewerkers er zelf in geloven en het autonoom realiseren. Adviseurs worden bijna per definitie gewantrouwd, hoe sympathiek of efficiënt ze ook werken, "Wij selecteren daarom een groep medewerkers, bij voorkeur een afgewogen eenheid van twijfelaars, early innovators en dwarsliggers. We proberen van hen een hecht team te vormen met een nieuwe cultuur. Die groep moet het proces van teambuilding in een organisatie bewerkstelligen door die cultuur uit te
dragen,"
Doordat alle medewerkers zich kunnen herkennen in de leden van zo'n groep, wordt hun mening veel makkelijker geaccepteerd dan de oekaze van de algemeen directeur. Voor het versterken van de teamgeest in de verandergroep
gebruikt Knaapen spelletjes. Niet alleen om hun educatieve werking, ook
omdat hij zelf gewoon verzot is op spelletjes. "Ik ben misschien wel de
meest ervaren Scrabble speler ter wereld."
Synact bezit enkele tapijten met een elektronisch labyrint. Net als vroeger op de stoeptegels van het schoolplein moeten de deelnemers een vooraf geprogrammeerde weg afleggen op het tapijt waarbij een geluid klinkt als ze op de verkeerde vlakken komen. Fout, terug naar af. Aan de zijlijn help en collega's het slachtoffer tijdens zijn of haar tocht, En keer op keer blijkt dat de geïrriteerde wandelaar dezelfde fouten blijft maken. "Net als in de dagelijkse praktijk blijven mensen ingesleten patronen volgen." Knaapen heeft de leden van verandergroepen al regelmatig met het
tapijt onder de arm het bedrijf ingestuurd.
Ronduit confronterend verlopen de sessies waarbij Knaapen mensen een kaartje op het voorhoofd van deelnemers plakt met daarop de naam van een beroep, bijvoorbeeld dat van plantsoenarbeider, directeur of secretaresse.
Terwijl anderen omschrijvingen geven van het beroep moet het slachtoffer raden wat er op het kaartje staat geschreven. Knaapen: "Wie denkt dat
stereotypen in organisaties keurig worden onderdrukt, komt bedrogen uit. Mensen trekken het zich zelfs bijzonder persoonlijk aan als ze omschrijvingen van het karakter en het werk van een plantsoenarbeider op zich afgevuurd krijgen. Na enkele rondes met dit spel breekt de discussie over de gevolgen van het hanteren van stereotypen in de eigen organisatie van zelf los.
Kinderachtig
De trots van Synact zit in een k1eurige doos en heet Diversophy.
Het spel is uitgevonden door de Amerikaans theoloog en filosoof George
Simmons die het spel op de universiteit gebruikte om zijn studenten
kennisvragen te stellen en tevens vooroordelen over andere culturen onderuit te halen. Nadat een organisatieadviseur het spel aanpaste voor zijn dviespraktijk is het via omwegen in Nederland bij Synact terecht gekomen. Knaapen noemt het een grote hit.
Diversophy heeft wel wat weg van het populaire spel Trivial
Pursuit. Er moeten multiple choice vragen beantwoord worden: wie het juiste antwoord weet, mag zijn pion opschuiven en een nieuwe vraag beantwoorden. Naast feitelijke vragen bevat het spel ook opdrachten: 'Vertel hoe de communicatie er binnen het management team verloopt'. Er bestaan
inmiddels meerdere versies van Diversophy. Een Amerikaanse, een Europese en
enkele gespecialiseerde versies. Waaronder een Amerikaans spel met vragen over man / vrouw verhoudingen, een met vragen over NAFTA en een Nederlandse versie met vragen over minderheden. In Amerika en Nederland zijn
databases opgebouwd met duizenden sterk uiteenlopende vragen die zijn opgesteld voor adviestrajecten bij talloze organisaties. In overleg met bedrijven kunnen nieuwe vragen worden opgesteld die het gewenste effect sorteren. De vragen zijn niet bepaald uit de lucht gegrepen, ze zijn wetenschappelijk onderbouwd. In het handboek dat wordt geleverd bij het spel zijn voor alle vragen en antwoorden verwijzingen opgenomen naar veelal sociaal-wetenschappelijke studies.
Gerichte discussies
Ook voor Diversophy geldt dat eerst verandergroepen het spel leren en het vervolgens in hun organisatie introduceren. Knaapen: "Soms zorgen we er voor dat het spel in een onopvallende hoek van de kantine komt te liggen. Mensen gaan er vanzelf mee spelen." Knaapen ontkent dat het spelen van spelletjes in het begin van een adviestraject vaak als kinderachtig wordt ervaren in het bedrijfsleven. Hoewel spelletjes in de non-profit sector veel vaker worden toegepast tijdens cultuurveranderingsprocessen en andere adviestrajecten, is het spel volgens Knaapen ook in het bedrijfsleven
een geaccepteerd instrument aan het worden.
De adviseurs van Synact worden ook steeds vaker door grote adviesbureaus ingeschakeld om het tapijt uit te rollen, een kaartje te leggen of een spelletje Diversophy te spelen. "Een spel is een natuurlijke
manier van leren. Je leert door ervaring en het is nog leuk ook. Onze
adviestrajecten zijn al zwaar genoeg. Een confronterend spel als Diversophy
geeft mensen inzicht in hun eigen functioneren en biedt aanknopingspunten voor gerichte discussies." De traditionele werkwijze van veel adviseurs is te schools, vindt Knaapen. "Door mensen de oplossingen voor problemen zelf aan te laten dragen, is de kans dat de problemen ook worden opgelost veel groter.”